ΘΕΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ: ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ ΚΑΙ ΠΕΙΘΑΡΧΙΑ

Η ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΗΣ ΑΠΟΜΟΝΩΣΗΣ ΩΣ ΜΕΣΟ ΠΕΙΘΑΡΧΙΑΣ

     Το τάιμ-άουτ (διάλειμμα) είναι η πιο δημοφιλής τεχνική πειθαρχίας που χρησιμοποιείται από τους γονείς και η πιο συχνά προτεινόμενη από τους παιδίατρους και τους ειδικούς στην ανάπτυξη παιδιών. Είναι όμως καλό για τα παιδιά; Είναι αποτελεσματικό; Σύμφωνα με τα πορίσματα των τελευταίων ερευνών σχετικά με τις σχέσεις και την ανάπτυξη του εγκεφάλου, δεν είναι.

      Έρευνες που διεξήχθησαν, αναφέρουν ότι, κατόπιν σάρωσης του εγκεφάλου, φαίνεται ο πόνος που προκαλείται από την απομόνωση -κατά τη διάρκεια μιας τιμωρίας- να έχει την ίδια εικόνα με τη σωματική κακοποίηση. Μήπως ήρθε η ώρα να αναθεωρήσετε την επικρατούσα άποψη ότι απομόνωση στη γωνία είναι το καλύτερο μέρος για το παιδί σας;

       Μελέτες στην νευροπλαστικότητα και προσαρμοστικότητα του εγκεφάλου έχουν αποδείξει ότι οι επανειλημμένες εμπειρίες αλλάζουν σημαντικά τη φυσική δομή του εγκεφάλου. Από τη στιγμή που οι αλληλεπιδράσεις σχετικές με την πειθαρχία μεταξύ παιδιού και γονέα, αποτελούν μεγάλο μέρος των εμπειριών της παιδικής ηλικίας, είναι σημαντικό το να σκεφτούν οι γονείς σε βάθος το πως ανταποκρίνονται στα παιδιά τους όταν αυτά είναι ανυπάκουα. Η πειθαρχία είναι ζήτημα διδασκαλίας και όχι τιμωρίας. Στα πλαίσια της πειθαρχίας είναι σημαντικό να βρεθούν τρόποι να διδαχτούν τα παιδιά την κατάλληλη συμπεριφορά το οποίο είναι ουσιαστικό για την υγιή τους ανάπτυξη.

        Τι συμβαίνει στην περίπτωση των τάιμ-άουτ; Στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτό που το παιδί αποκομίζει και νιώθει τελικά ως βασική εμπειρία κατά την διάρκεια των τάιμ-άουτ είναι η απομόνωση. Ακόμα και όταν παρουσιάζεται με υπομονετικό και τρυφερό τρόπο, το τάιμ-άουτ τα μαθαίνει ότι όταν κάνουν ένα λάθος ή όταν περνάνε μια δύσκολη στιγμή, θα αναγκαστούν να είναι μόνα τους- ένα μάθημα που βιώνεται συχνά, ιδιαίτερα από τα μικρότερα παιδιά, ως απόρριψη. Επίσης, το ‘‘μήνυμα’’ που επικοινωνείται στα παιδιά, είναι "Ενδιαφέρομαι να είμαι μαζί σου και να είμαι εκεί για εσένα μόνο όταν είσαι καλός".

       Το πρόβλημα όμως είναι ότι τα παιδιά έχουν μια βαθιά ανάγκη για σύνδεση. Δεκαετίες έρευνας στην θεωρία της προσκόλλησης δείχνουν ότι ιδιαίτερα σε στιγμές δυστυχίας, θέλουμε να είμαστε κοντά και να χαλαρώνουμε με τους ανθρώπους που νοιάζονται για εμάς. Αλλά όταν τα παιδιά χάνουν τον συναισθηματικό τους έλεγχο, οι γονείς τα στέλνουν στο δωμάτιό τους ή στην ‘‘καρέκλα τιμωρίας ή σκέψης’’, που σημαίνει ότι σε αυτήν την κρίσιμη στιγμή της συναισθηματικής τους θλίψης θα πρέπει να υποφέρουν μόνα τους. 

  Όταν τα παιδιά υπερφορτώνονται συναισθηματικά, παρεκτρέπονται και εκφράζουν τα συναισθήματα τους έντονα καθώς οι υπερβολικές αντιδράσεις ή απαιτήσεις τους απορρέουν από την ανώριμη εσωτερική τους κατάσταση. Επομένως, η έκφραση μιας ανάγκης ή ενός έντονου συναισθήματος οδηγεί σε επιθετική, ασεβή ή μη συνεργάσιμη συμπεριφορά, η οποία είναι απλώς απόδειξη ότι τα παιδιά δεν έχουν ακόμα αναπτύξει ορισμένες δεξιότητες αυτορύθμισης. Η ανυπακοή είναι συχνά μια κραυγή για βοήθεια προκειμένου να ηρεμήσουν και μια προσπάθεια να συνδεθούν συναισθηματικά.

       Όταν η γονική απάντηση είναι να απομονώσει το παιδί, μια ενστικτώδης ψυχολογική ανάγκη του παιδιού μένει ανεκπλήρωτη. Μάλιστα, το πιο σημαντικό στα πρόσφατα επιστημονικά ευρήματα από την απεικόνιση και δραστηριότητα του εγκεφάλου δείχνουν ότι η εμπειρία του σχετιζόμενου πόνου- όπως αυτός που προκαλείται από την απόρριψη- μοιάζει πολύ με την εμπειρία ενός σωματικού πόνου.

     Πάνω από όλα, το τάιμ-άουτ είναι συνήθως αναποτελεσματικό στην επίτευξη των στόχων της πειθαρχίας, στο να αλλάξουν δηλαδή τα παιδιά τη συμπεριφορά τους και να αναπτύξουν τις δεξιότητες τους. Οι γονείς μπορεί να θεωρούν ότι το τάιμ-άουτ βοηθάει τα παιδιά στο να ηρεμούν και να προβληματίζονται σχετικά με τη συμπεριφορά τους. Αντιθέτως όμως, το τάιμ-άουτ κάνει τα παιδιά να απορυθμίζονται και να θυμώνουν περισσότερο, νιώθοντας λιγότερο ικανά να ελέγξουν τον εαυτό τους ή να σκεφτούν τι έχουν κάνει, καθώς επικεντρώνονται περισσότερο στο πόσο κακοί είναι οι γονείς τους που τα τιμώρησαν.

     Όταν τα παιδιά επικεντρώνονται στη ‘‘φρικτή τους τύχη’’ να έχουν έναν κακό και ​​άδικο γονέα που τους τιμώρησε, χάνουν την ευκαιρία να αναπτύξουν δεξιότητες όπως η διορατικότητα, η ενσυναίσθηση και η επίλυση προβλημάτων. Ο χρόνος που περνούν στο τάιμ-άουτ, τους στερεί τη δυνατότητα να αναπτύξουν τις δεξιότητες που άλλα είδη πειθαρχίας θα μπορούσαν να εστιάσουν. Θεσπίζοντας σαφή όρια, τονίζοντας τη συνεργασία, την συνομιλία και το σεβασμό δίνουμε στα παιδιά την ευκαιρία να εξασκηθούν στο να είναι ενεργά, με ενσυναίσθηση, να νιώθουν συνυπεύθυνα στην λήψη αποφάσεων και να καταλάβουν ορισμένα πράγματα από μόνα τους.

       Την επόμενη φορά που θα προκύψει η ανάγκη πειθαρχίας, οι γονείς θα μπορούσαν να σκεφτούν το ενδεχόμενο ενός ‘‘τάιμ-ίν’’, εμπλεκόμενου δηλαδή χρόνου έναντι του διαλείμματος, με στόχο να: δημιουργήσουν μια θετική σύνδεση αγάπης, να καθίσουν με το παιδί και να κουβεντιάσουν μαζί του ή να το παρηγορήσουν. Ορισμένος χρόνος για να ηρεμήσει το παιδί μπορεί να αποδειχτεί εξαιρετικά πολύτιμος και να διδάξει το παιδί πως να κάνει μια παύση και να προβληματιστεί σχετικά με τη συμπεριφορά του. Ειδικά για τα μικρότερα παιδιά, η αντανάκλαση ενός θετικού μοντέλου διαπαιδαγώγησης και γονεϊκού προτύπου δημιουργείται στη σχέση και όχι στην απομόνωση. Οι γονείς με τον τρόπο αυτό θα καταφέρουν να είναι περισσότερο αποδοτικοί και αποτελεσματικοί μακροπρόθεσμα.

ΠΡΩΤΗ ΜΕΡΑ ΧΩΡΙΣ ΤΗ ΜΑΜΑ ....ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

         Πώς μπορούν να βοηθήσουν οι γονείς το παιδί τους την πρώτη μέρα σε αυτό το καινούριο περιβάλλον; 

     Η πρώτη φορά που ο γονιός θα αφήσει το παιδί του στο σχολείο είναι βαρυσήμαντη, για εκείνον όπως και για το παιδί του. Πολλά νηπιαγωγεία αναγκάζουν τους γονείς να αποχωρήσουν από την πρώτη κιόλας μέρα αφήνοντας το παιδί τους μόνο του για πρώτη φορά χωρίς εκείνο να έχει χτίσει ακόμα μια σχέση εμπιστοσύνης απέναντι στις δασκάλες του. Για ένα παιδί, το οποίο δεν έχει την εμπειρία του τι είναι δασκάλα, τάξη και σχολείο, αυτό μπορεί να προκαλέσει μια τραυματική εμπειρία.  

     Για αυτόν το λόγο, ακόμα και για ένα παιδί πεντέμισυ χρονών που δεν έχει ξαναπάει στο νηπιαγωγείο, όπως και για ένα παιδί 2 ετών, είναι απαραίτητο να παραμένει ένα πρόσωπο εμπιστοσύνης τις πρώτες μέρες - όχι για να συμμετέχει στις δραστηριότητες αλλά απλώς να παρευρίσκεται σ' ένα χώρο εκτός της τάξης, όπου το παιδί μπορεί να τον προσεγγίσει ανά πάσα στιγμή μόνο του ή με τη βοήθεια της δασκάλας. Τις μέρες όπου θα παρευρίσκεται ο γονέας, τα παιδιά θα έχουν τη δυνατότητα να αναπτύξουν μια σχέση με τη δασκάλα τους, με τα άλλα παιδιά και να έχουν πρώτα μια πολύ θετική εμπειρία από την επίσκεψη στο σχολείο. 

   Μπορείτε να πείτε στο παιδί σας ότι:

• δε θα φύγετε χωρίς να το χαιρετήσετε (και να το τηρήσετε)
• τον λόγο που πρέπει να φύγετε: γιατί πρέπει να πάτε στο σούπερμάρκετ για να μαγειρέψετε, για να φάτε μετά όλοι μαζί το αγαπημένο του φαγητό ή να πάτε στον γιατρό ή να κάνετε κάτι που ξέρει ότι είναι από τα απαραίτητα πράγματα για ένα σπίτι. Σε αυτά που θα πείτε είναι ιδιαίτερα επιθυμητό να συμπεριλαμβάνουν την λέξη " έκπληξη" (την οποία θα έχετε πάρει όταν το ξαναδείτε ή θα είναι μια αγαπημένη δραστηριότητα)
• αν σας πει "μείνε εδώ" πείτε ότι το σχολείο δεν είναι για μαμάδες και ότι οι δασκάλες ούτε αυτές έχουν τη μαμά τους εδώ!!!

  Θα βοηθήσετε το παιδία σας να προσαρμοστεί, εάν τις πρώτες εβδομάδες το ρωτήσετε τι θα ήθελε να δείξει στους νέους του φίλους (ένα κόλπο χορετυτικό, κάποιο παιχνίδι, cd με μουσική ή παραμύθια....). Έτσι του δίνετε ένα καλό κίνητρο να πλησιάσει τα άλλα παιδιά. Πείτε του να το δείξει αλλά, μετά για να μην το χάσει, να το βάλει στην τσάντα του. 

      Επίσης, ενημερώστε τη νηπιαγωγό για το ποιά είναι τα αγαπημένα του παιχνίδια του παιδιού σας έτσι ώστε να παίξουν μαζί με αυτά και να έχουν κάποιο θέμα συζήτησης.

 

"Μαμά, μη φύγεις!!!!!" 

   Είναι πολύ φυσιολογικό ένα παιδί να κλάψει τη στιγμή που θα αποχωρήσει ο γονέας του από το σχολείο - όχι μόνο τις πρώτες μέρες αλλά και τις επόμενες βδομάδες ή κάποια μέρα μετά από μήνες. Το κλάμα δείχνει το δέσιμο του παιδιού με τον γονέα και για αυτόν το λόγο θεωρείται ως ένα υγιές σημάδι που εκφράζει ένα παιδάκι, το οποίο αποχωρίζεται το γονέα του ακόμα και για λίγο. Το συναίσθημα του αποχωρισμού που νιώθει το παιδί είναι κάτι που μπορεί να εκφραστεί και με θυμό, όχι μόνο με κλάμα. Κάποιο ίσως να αρνηθεί να μοιραστεί με τους γονείς του τις εμπειρίες του ή να δείξει ότι στεναχωριέται με κάποια άλλη αιτία (ότι τα άλλα παιδιά δεν το παίζουν ή το χτυπάνε). 

  Σαν αποτέλεσμα του θυμού αυτού ένα παιδί μπορεί να χτυπάει το πάτωμα, τον τοίχο ή τις δασκάλες (τις οποίες μπορεί να θεωρεί υπαίτιες της " εγκατάλειψής" του), να ρίχνει παιχνίδια ή ακόμα και να αυτοτραυματιστεί πάνω στην ένταση την οποία βιώνει. Σε αυτήν την περίπτωση, φυσικά, η δασκάλα θα φροντίσει να το εμποδίσει από το να κάνει κακό στον εαυτό του ή σε άλλους. Από τη στιγμή όμως που δεν κάνει κακό στον εαυτό τους και στους άλλους θεωρείται υγιές να εκφράσει αυτόν το θυμό. Η εκτόνωση αυτή θα το βοηθήσει να εκφράσει τα συναισθήματά του και να επεξεργαστεί έτσι τον αποχωρισμό από τον γονέα. 

 

Τι είναι καλό να αποφύγετε:

• να πάτε εσείς το παιδί σας στη νηπιαγωγό. Κάτι τέτοιο θα κάνει το παιδί να αισθανθεί ότι το σπρώχνετε μακριά σας, το διώχνετε και πιθανότατα θα κάνει το άγχος του αποχωρισμού που βιώνει πιο έντονο. Δε χρειάζεται να κάνετε κάτι τέτοιο. Αφήστε τη νηπιαγωγό να το προσεγγίσει η ίδια καθώς είναι πιο έμπειρη με αυτή τη διαδικασία. 
• να μην καθυστερείτε την αναχώρησή σας αν βλέπετε ότι το παιδί σας κλαίει και δε σας αφήνει να φύγετε. Αν για δέκα λεπτά το παιδί σας συνεχίζει να κλαίει, να οδύρεται ή και να ουρλιάζει ισχύει το εξής: Από τη στιγμή που ξέρει ότι θα φύγετε, θα κλαίει μέχρι τη στιγμή που θα γίνει αυτό. Είναι προτιμότερο να επισπεύσετε την αναχώρησή σας και να επικοινωνήσετε τηλεφωνικά με το νηπιαγωγείο λίγη ώρα αφού φύγατε για να σιγουρευτείτε ότι έχει ηρεμήσει και είναι με τα παιδιά της τάξης του. Τις περισσότερες φορές, λίγα λεπτά μετά την αναχώρηση του γονέα, τα παιδιά σταματούν το κλάμα. 
• να το συγκρίνετε με τα άλλα παιδιά, τα οποία έχουν ήδη προσαρμοστεί λέγοντάς του : " να κοίτα, ο χχ δεν κλαίει που φεύγει η μαμά του !" . Το κάθε παιδί έχει το δικό του ρυθμό και επεξεργάζεται τα γεγονότα διαφορετικά. Αν το συγκρίνετε με άλλα παιδιά, του δείχνετε ότι ο δικός του ρυθμός δεν είναι σωστός. Αφήστε το να εκφράσει τη δυσαρέσκειά του και την όποια στεναχώρια του όπως αυτό θέλει για να το διευκολύνετε να περάσει αυτό το στάδιο. 

     Άλλοι παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν αρνητικά την προσαρμογή του παιδιού ( και απαιτούν περισσότερη προσπάθεια και ενασχόληση κυρίως από τη νηπιαγωγό για να τα εξομαλύνει)...

Αστάθεια στο ωράριο και τις ημέρες προσέλευσης στο νηπιαγωγείο: 

 Τα νηπιαγωγεία λειτουργούν με βάση κάποιο συγκεκριμένο πρόγραμμα που περιλαμβάνει ένα καλωσόρισμα όταν όλα τα παιδιά έχουν φτάσει το πρωί, μια εισαγωγή σε ποιες δραστηριότητες θα πραγματοποιηθούν εκείνη την ημέρα και στο τέλος της ημέρας ένα μικρό χαιρετισμό. Αν πηγαίνετε το παιδί σας αργότερα το πρωί από ό,τι τα άλλα παιδιά ή το παίρνετε αρκετά νωρίτερα ή αργότερα από τα άλλα παιδιά, θα αισθανθεί εκτός της ομάδας και θα αποδιοργανωθεί. Το να αισθάνεται ένα παιδί μέρος της ομάδας/τάξης του είναι ένα πάρα πολύ σημαντικό κομμάτι της ομαλής προσαρμογής του στο σχολείο. 

Ανησυχία του γονέα: 

   Όσο πιο σίγουρος νιώθει ο γονέας για το ότι το παιδί του θα μεταχειριστεί σωστά και θα έχει ευκαιρία να περάσει καλά με τα άλλα παιδάκια, τόσο πιο άνετα θα νιώσει και το ίδιο το παιδί. Αν όμως ο γονιός είναι αγχωμένος ή αμφιβάλλει για το αν είναι έτοιμο το παιδί του, το ίδιο το παιδί θα αισθανθεί αυτή την ανησυχία , κάτι που θα δυσκολέψει την προσαρμογή του στο σχολικό περιβάλλον. 

Υπερπροστατευτική σχέση γονέα - παιδιού: 

   Ένα παιδί, λόγω μιας υπερπροστατευτικής σχέσης με τους γονείς του, μπορεί να εμφανίσει μεγάλη ανασφάλεια όταν βρεθεί ξαφνικά χωρίς αυτούς. Μπορεί να αναπτύξει φοβίες ή να αισθάνεται εξαιρετικά αβοήθητο και ανήμπορο μπροστά σε άλλα παιδιά που είναι δυναμικά και ενεργητικά με αποτέλεσμα να δυσκολεύεται να δημιουργήσει μια σχέση με αυτά και αγκιστρώνεται στη νηπιαγωγό. 

Πρόσφατες αλλαγές: 

   Αλλαγές όπως μια μετακόμιση σε άλλη πόλη, η γέννηση ενός νέου μωρού στην οικογένεια, η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου (είτε από θάνατο είτε από χωρισμό) είναι παράγοντες που χρωματίζουν με ανασφάλεια τον ψυχικό κόσμο του παιδιού. Είναι απαραίτητη η ενημέρωση των νηπιαγωγών έτσι ώστε αυτές να είναι σε θέση να δώσουν στο παιδί την κατάλληλη προσοχή μέσα από κατανόηση και συζήτηση γύρω από το θέμα. Θεωρείται αναμενόμενο η προσαρμογή ενός παιδιού που βιώνει μια απώλεια ( η μετακόμιση καθώς και η γέννηση νέου μωρού θεωρούνται, στην ψυχολογία, μορφές απώλειας μιας και το παιδί αποχωρίζεται για πάντα μια προηγούμενη, ασφαλή κατάσταση) να είναι πιο χρονοβόρα και οδυνηρή για το παιδί. Όπως για κάθε μορφή απώλειας, οι γονείς καλούνται να υποστηρίξουν το παιδί τους και να το βοηθήσουν να επεξεργαστεί τα συναισθήματά του μέσω εκφραστικών παιχνιδιών (θεατρικό ή συμβολικό παιχνίδι) αλλά και παραμυθιών με σχετικά θέματα. 

Πηγή:    http://www.parents.gr/psych/a151

     

ΘΕΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗ ΦΑΝΗ....

Πώς μπορούμε να βελτιώσουμε την επικοινωνία μας μέσα στην οικογένεια;

Η ποιότητα της επικοινωνίας στην οικογένεια επηρεάζεται από πολλά κοινωνικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά και συγκεκριμένες συμπεριφορές των γονιών.  Η επικράτηση των οικονομικών αξιών, το άγχος, η οικονομική κρίση έχουν ως αποτέλεσμα τη μείωση της ποσότητας αλλά και της ποιότητας της επικοινωνίας. 

Στα ψυχολογικά-ατομικά αίτια εντάσσονται η μεγάλη διαφορά ηλικίας ή μορφωτικού επιπέδου των γονιών, ο πολύς επαγγελματισμός, η ανωριμότητα, ο εγωκεντρισμός, η χαμηλή αυτοεκτίμηση και η ανασφάλεια.  Η τάση ανακάλυψης λαθών, οι υπερβολικές απαιτήσεις, ο αυταρχισμός και η ασυνέπεια είναι συμπεριφορές που δεν προωθούν τη σωστή επικοινωνία.

Οι επιπτώσεις της αρνητικής επικοινωνίας μέσα στην οικογένεια αντανακλούν τόσο στο ίδιο το ζευγάρι όσο και στα παιδιά.  Αρνητική επικοινωνία σημαίνει ανασφάλεια, άγχος, κατάθλιψη, χαμηλή αυτοεκτίμηση για τον ένα ή και τους δύο γονείς.

Οι συνέπειες όμως της αρνητικής επικοινωνίας είναι πιο έντονες στα παιδιά, τα οποία αναπτύσσουν αισθήματα απόρριψης, κλείνονται στον εαυτό τους, μειώνουν της αυτοεικόνα τους, γίνονται αφηρημένα και κάποτε παθητικά.

Η οποιαδήποτε προσπάθεια βελτίωσης της επικοινωνίας θα πρέπει να ξεκινήσει από τον ίδιο μας τον εαυτό.  Αυτό να το έχουμε ως αρχή και πάντοτε να το θυμίζουμε στον εαυτό μας.  Αλλάζοντας τον εαυτό μας θα βλέπουμε και τους άλλους γύρω μας να αλλάζουν.

Ας αρχίσουμε με μια συνειδητή προσπάθεια να χαμηλώσουμε τον τόνο της φωνής μας.  Θα διαπιστώσουμε πως και τα άλλα μέλη της οικογένειας κάνουν το ίδιο.  Μια άλλα δεξιότητα είναι να ασκήσουμε το μυαλό μας να σκέφτεται θετικά.  Συνήθως το μυαλό κυριαρχείται από αρνητικές σκέψεις, που σίγουρα το θολώνουν και δεν το αφήνουν να λειτουργήσει σωστά.  Οι θετικές σκέψεις θα μας βοηθήσουν να χαλαρώνουμε σε στιγμές έντασης και να αποφεύγουμε τις συγκρούσεις.  Σημαντική κοινωνική δεξιότητα είναι να μπορούμε να μπαίνουμε ο ένας στη θέση του άλλου και να κατανοούμε τον τρόπο που σκέφτεται και αισθάνεται.  Προσπαθούμε να αποφεύγουμε τις υπερβολικές απαιτήσεις, τους περιορισμούς, τις απαγορεύσεις, τις απειλές, τις προσβολές και τις τιμωρίες.  

Αντί να ασχολούμαστε με την αρνητική συμπεριφορά και να ανακαλύπτουμε συνέχεια λάθη των άλλων, είναι προτιμότερο να στρέφουμε την προσοχή μας σε θετικές συμπεριφορές, να τις ενθαρρύνουμε και να τις ενισχύουμε.  Αναγνωρίζοντας και εκτιμώντας την προσφορά του καθενός μέσα στο σπίτι βοηθούμε στην ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και κατ’ επέκταση στη βελτίωση της ποιότητας της επικοινωνίας.  Είναι πολύ σημαντικό για κάθε μέλος της οικογένειας να νιώθει τη χαρά της επιτυχίας.

Να θυμόμαστε ακόμα πως πρέπει να επιζητούμε πάντοτε το μέτρο και τη ισορροπία.  Να θυμίζουμε στον εαυτό μας ότι ανάμεσα στη δουλειά και τα προβλήματα της καθημερινότητα, πρέπει να βρούμε να χρόνο να επικοινωνήσουμε και με το σύντροφό μας αλλά πολύ περισσότερο με τα παιδιά μας.